Ο Διπλός Εαυτός στη Λογοτεχνία

Περιγραφή

Η δυϊστική θεώρηση του κόσμου έχει ασκήσει καθοριστική επίδραση στην εξέλιξη της σκέψης και της τέχνης του δυτικού πολιτισμού: από τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, τη μυθολογία έως την κλασική λογοτεχνία, συναντούμε θεμελιώδη δίπολα όπως φως-σκοτάδι, καλό και κακό, νους-σώμα, πνεύμα-ύλη, λογική-συναίσθημα, ανδρικό-θηλυκό, σε μια προσπάθεια χαρτογράφησης και βυθομέτρησης της ύπαρξης μέσα από τα (φαινομενικά) αντίθετα που συγκρούονται και αλληλοσυμπληρώνονται.

Η ιδέα του «διπλού» έχει εμπνεύσει μεγάλους συγγραφείς, από τους αρχαίους τραγικούς έως τον Σαίξπηρ, τον Μίλτον, τον Γκαίτε, την Έμιλυ Μπροντέ, τον Ντίκενς, τη Βιρτζίνια Γουλφ που δημιούργησαν σχεδόν μυθικούς χαρακτήρες με αρχετυπική υπόσταση, (αντι)ήρωες που ενσαρκώνουν τις τραγικές όσο και συναρπαστικές αντιφάσεις του ανθρώπινου ψυχισμού.

Στον 19ο και τον 20ό αιώνα, μείζονες και ελάσσονες λογοτέχνες μέσω της πολυδιάστατης χρήσης του μοτίβου του διπλού εαυτού, έθεσαν ερωτήματα υπαρξιακού, ψυχολογικού και κοινωνικού χαρακτήρα, αμφισβητώντας την εσωτερική συνοχή του αθρώπινου ψυχισμού, τα όρια της ατομικότητας και των ταυτοτήτων, αλλά και την ίδια τη φύση του «εγώ». Ο τρόπος που αποσταθεροποιείται ο εαυτός μέσω της έννοιας του «διπλού» στη λογοτεχνία αυτής της περιόδου είναι πολλαπλός και πολύσημος. Τα πρωτοποριακά πνεύματα της εποχής του ρομαντισμού αντίκρισαν κατάματα τη σκοτεινή, την «άλλη» πλευρά, και έτσι η ιδέα του διπλού εαυτού και του σκιώδους alter ego διερευνήθηκε εκτενώς μέσα από τη μη ρεαλιστική λογοτεχνία που πρόσφερε τις απαραίτητες λογοτεχνικές συμβάσεις για τις δυσοίωνες ωστόσο σαγηνευτικές απεικονίσεις του. Συνεπώς, μέσα από την κλασική γοτθική μυθοπλασία και τον ρομαντισμό αναδείχθηκαν όσο ποτέ άλλοτε τα μοτίβα του “σωσία” (doppelgänger) και της «σκιάς», προβολές του υποκειμένου, ανοίκεια αντίγραφα/«αρνητικά» του εαυτού που συχνά στρέφονται εναντίον του αναδεικνύοντας εσωτερικές συγκρούσεις ηθικής και φιλοσοφικής φύσης, και που επανέρχονται σε πιο μοντέρνα κείμενα προσαρμοσμένα στις σύγχρονες ανησυχίες. Επιπροσθέτως, στον 19ο αιώνα, μια άλλη ανησυχαστική παραλλαγή του διπλού εαυτού, το μοτίβο της υπερφυσικής/φαντασιακής ανταλλαγής ταυτοτήτων αποκτά συμβολική διάσταση αμφισβητώντας με απειλητικό τρόπο τα όρια και τη συνάφεια της ατομικότητας. Στη συνέχεια, στο κατώφλι της μοντέρνας εποχής με την ψυχανάλυση άρχισαν να γίνονται πιο εύληπτες οι σκοτεινές ενορμήσεις του υποκειμένου, μια εποχή όπου η εσωτερική διχοτόμηση του εαυτού εκφράζεται λογοτεχνικά με εμβληματικούς χαρακτήρες όπως ο Δρ Τζέκιλ/κος Χάυντ εκθέτοντας τους εσωτερικούς «δαίμονες» και τη ζωώδη πλευρά του σύγχρονου ανθρώπου, ανοίγοντας τον δρόμο για μια ενδελεχή διερεύνηση του ίδιου μοτίβου στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα. Παράλληλα η γυναίκα ιδωμένη ως ετερότητα από την κυρίαρχη ιδεολογία, στη λογοτεχνία αποτυπώνεται διχοτομημένη (ή και διασπασμένη) σε προκατασκευασμένους ρόλους, ιδιότητες και ταυτότητες που αποκλείουν το ευρύ φάσμα στο οποίο υφίσταται ως πολυδιάστατο και σύνθετο ανθρώπινο ον, ένα αφήγημα που πολλοί συγγραφείς εξέθεσαν και αμφισβήτησαν. Τέλος στο διαχρονικό μοτίβο της διπλής ζωής συναντάμε την έννοια του δισυπόστατου ίσως στην πιο ουσιαστική και απτή μορφή της – η παράλληλη ύπαρξη/πραγματικότητα όπου το υποκείμενο βιώνει, εν μέρει φαντασιακά, μια άλλη, δεύτερη (κρυφή) ζωή από όπου αναδύονται οι καταπιεσμένες πτυχές του ψυχισμού ή εκεί όπου επιχειρεί να αποκρύψει τις κοινωνικά ανεπιθύμητες ή δυσλειτουργικές πλευρές του χαρακτήρα του.

Στο σεμινάριο-εργαστήριο μέσα από μια σειρά επιλεγμένων κλασικών και σύγχρονων κειμένων θα επιχειρήσουμε μέσα από 6 θεματικές ενότητες να προσεγγίσουμε τις μορφές που παίρνει ο διπλός εαυτός στη λογοτεχνία στον 19ο και τον 20ό αιώνα και να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους εγείρονται βαθιά ερωτήματα για τη φύση και τη συγκρότηση αυτού που αποκαλούμε “εαυτό”, λαμβάνοντας υπόψη το πολιτισμικό/θρησκευτικό, ιδεολογικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της κάθε περιόδου και με αναφορές σε σπουδαίες μορφές της ψυχανάλυσης, της φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας όπως Ότο Ρανκ, Σιμόν ντε Μπωβουάρ και Φρίντριχ Ντύρενματ, σε μια απόπειρα να διακρίνουμε, ίσως, στο βάθος του καθρέφτη την αληθινή φύση του εαυτού, αν αυτή υφίσταται.

Το σεμινάριο-εργαστήρι λειτουργεί διαδραστικά: μετά την εισήγηση στην εκάστοτε θεματική ενότητα, τη σύντομη παρουσίαση του συγγραφέα και το συνοπτικό κριτικό σχόλιο πάνω στο κείμενο από τη συντονίστρια, ακολουθεί διαλεκτική συζήτηση ανάμεσα στους συμμετέχοντες. Τα κείμενα παρέχονται στους συμμετέχοντες από τη συντονίστρια πριν την κάθε διαδικτυακή συνάντηση.

Με το πέρας του σεμιναρίου-εργαστηρίου, οι συμμετέχοντες θα έχουν αποκτήσει πολύπλευρη γνώση του αντικειμένου και θα έχουν καλλιεργήσει σε αξιοσημείωτο βαθμό την ικανότητα πολύπλευρης κριτικής προσέγγισης αντίστοιχων λογοτεχνικών κειμένων.

Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου-εργαστηρίου παρέχεται βιβλιογραφία, και, σε όσους το επιθυμούν, βεβαίωση παρακολούθησης υπογεγραμμένη από τη συντονίστρια και τη διεύθυνση των εκδόσεων.

 

ΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ

12/5: Doppelgänger: Ο Εφιάλτης του Σωσία

Ε.Α. Πόου, Θεόφιλος Γκωτιέ, Φιόντορ Ντοστογιέφσκι

19/5: Ο Διπλός Εαυτός ως Φάσμα και Σκιά

Xανς Kρίστιαν Άντερσεν, Χένρι Τζέιμς, Κάρλος Φουέντες

26/5: Η Μεταβίβαση της Συνείδησης

Χ. Τζ. Γουέλς, Αντόνιο Ταρκέτι, Χούλιο Κορτάσαρ

2/6: Η Διχασμένη Προσωπικότητα

Ρόμπερτ Λ. Στήβενσον, Ρόμπερτ Μπλοχ, Ρολάν Τοπόρ

9/6: Η Διχοτομημένη Γυναίκα

ΕΤΑ Χόφμαν, Ζωρζ Ρόντεμπαχ, Σίρλεϋ Τζάκσον, Μάργκαρετ Άτγουντ

16/6: Η Διπλή Ταυτότητα/Η Διπλή Ζωή

Ναθάνιελ Χώθορν, Όσκαρ Γουάιλντ, Σέργουντ Άντερσον

Η Μαρία Γιακανίκη είναι απόφοιτος του τμήματος Αγγλικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, ενώ στη συνέχεια έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Μ. Βρετανία (Mlitt in Gothic Imagination, University of Stirling). Δοκιμιακά της κείμενα της έχουν συμπεριληφθεί στο “The Streaming of Hill House: Essays on the Haunting Netflix Adaption” (εκδόσεις McFarland, υποψηφιότητα για βραβείο Bram Stoker καλύτερης non fiction συλλογής 2020), στο τρίτομο “The Palgrave Handbook of the Gothic” (2021-22) του εκδοτικού οίκου Palgrave Macmillan, στο “Gothic Dreams and Nightmares: (εκδ. Manchester University Press, 2024) και στο “Death in the 21st Century: A Companion” (εκδ. Peter Lang Academic Publishers, 2024), ενώ συμμετέχει στην υπό έκδοση συλλογή δοκιμίων “Victorian Gothic and the Occult” (Palgrave Macmillan).

Έχει ανθολογήσει και επιμεληθεί τις συλλογές διηγημάτων “Bending to Earth: Strange Tales by Irish Women” (εκδ. Swan River Press, 2019) και “Uncanny Ireland: Otherworldly Tales of the Strange and Sublime” για το εκδοτικό τμήμα του British Library (2024).

Είναι μία εκ των ιδρυτών και γενική επιμελήτρια του εκδοτικού οίκου Ars Nocturna, για τις οποίες έχει οργανώσει και συντονίσει μια σειρά σεμιναρίων-εργαστηρίων πάνω στη λογοτεχνία του τρόμου και του φανταστικού την περίοδο 2018-2026.